نگاهی به فیلم« وقتی همه خواب بودند »

کارگردان:فریدون حسن‌پور

بازیگران:گلاب آدینه ،محمدرضا فروتن ،نازنین فراهانی و...

دو سه سالی است که جریانی موسوم به معناگرایی در سینمای ایران نضج گرفته و روند رو به رشدی داشته است و حتی در جشنواره‌ی بین المللی فجر که معتبرترین رویداد سینمایی ایران محسوب می‌شود بخشی به نام « سینمای معناگرا » با جوایز مجزا از سایر بخش‌ها گنجانده شده که نشان دهنده‌ی اهمیت و اعتبار این جریان در نزد مسئولان سینمایی کشور است.معناگرایی یا به عبارت دیگر سینمای دین محور و معنوی همانند سایر رویکردهای سینمایی مشخصه‌ها و مؤلفه‌هایی دارد که با تکیه بر آن‌ها فیلم‌های ماندگاری در طول تاریخ سینما خلق شده‌اند که از بهترین و آشناترین نمونه‌های آن،آثار آندری تارکوفسکی سینماگر بزرگ شوروی سابق را می‌توان نام برد.در سال‌های پس از انقلاب و به‌ویژه در دهه‌ی شصت نیز تعداد زیادی از این گونه فیلم‌ها در سینمای ایران ساخته شد که به جز چندتا از بقیه‌ی آن‌ها نام و نشانی باقی نمانده است و حالا پس از یک فترت چند ساله گرایش مشخصی به ساخت این گونه آثار در سینمای ایران مشاهده می‌شود که فیلم‌هایی هم‌چون « خیلی دور،خیلی نزدیک » و « این‌جا چراغی روشن است » از ساخته‌های رضا میرکریمی،« یک تکه نان » ساخته‌ی کمال تبریزی و « قدم‌گاه » ساخته‌ی محمد مهدی عسگر پور حاصل این رویکرد تازه هستند.از جمله ویژگی‌های بارز سینمای معناگرای فعلی می‌توان به فضاهای روستایی و دور از شهر و شهر نشینی،حضور تعدادی شخصیت منگ و نیمه دیوانه که بی هیچ دلیل مشخصی واسطه‌ی درک خداوند هستند و نیز شخصیت‌پردازی‌های کلاسیک ِ سیاه و سفید و البته کمی غلو و اغراق اشاره کرد که در فیلم‌های فوق الذکر نیز به وضوح دیده‌ می‌شوند.ترویج اندیشه‌های دینی و تلاش برای نمایش انسان ِ بهتر از دریچه‌ی هنر سینما در ذات خود ارزشمند و قابل تحسین است،به شرط آن‌که حرف تازه‌ای برای گفتن داشته باشیم ،چنان‌چه فیلم « زیر نور ماه » که نگاه تازه‌ای به نقش دین در زندگی اجتماعی داشت توانست جایگاهی در خور تحسین به دست آورد و اقبال عمومی را نسبت به خود برانگیزد.اما جریان معناگرایی در کلیت خود بدل به جریانی ناقص و کم اثر شده که علت آن بی‌شک به ناهماهنگی متولیان و سینماگران این جریان با روح زمانه و عدم درک صحیح از خواسته‌ها و نیاز‌های دینی در عصر تکنولوژِی برمی‌گردد.این‌که تعدادی شخصیت پادر هوا و عجیب و غریب را برداری و به دامن کوه و جنگل پناه ببری تا به خداوند نزدیک شوی(هر چه‌قدر بالاتر بروی قربت هم بیشتر می‌شود!) در پاسخ به چه نیازهایی است؟مگر نمی‌شود که خدا را در شهر و در میان آدم‌های به ظاهر معمولی آن جستجو کرد؟اصلا" مگر خدا فقط به روستایی‌ها تعلق دارد؟

متأسفانه « وقتی همه خواب بودند » هم از همین کلیشه‌ها و ترفند‌ها استفاده می‌کند و چیز تازه‌ای برای عرضه به مخاطب ندارد.حضور شخصیت نیمه‌ دیوانه‌ی مورد اشاره(نصیر با بازی بد محمد رضا فروتن)،استفاده‌ی ابزاری از فضای خوش رنگ و لعاب روستایی در شمال،شخصیت پردازی سیاه و سفید(بی بی و نصیر به عنوان قطب‌های مثبت و کریم به عنوان قطب منفی و کانون همه‌ی بدیها)و...در این فیلم فرصتی برای همذات پنداری مخاطب و لذت بردن او از یک سینمای دینی ِ آموزنده باقی نمی‌گذارد.فیلم پر است از لانگ شات‌ها و اکستریم لانگ شات‌هایی که فقط به درد روحانی کردن فضا و استفاده از زیبایی‌های بکر لوکیشن‌های فیلم می‌خورند و در روند ماجراها و سیر روابط علی و معلولی کاریردی ندارند.بیشتر آدم‌های فیلم در حد تیپ باقی مانده‌اند و بود و نبودشان چندات به چشم نمی‌آید.البته سکانس‌های فکر شده و دقیقی مانند سکانس رسیدن بی بی به صخره‌ای که آن‌را خانه‌ی خدا می‌پندارد در فیلم وجود دارند که به دلیل جدا افتادگی‌شان از کلیت فیلم تأثیر ماندگاری بر مخاطب ندارند و خیلی زود فراموش می‌شوند.موسیقی فیلم هرچند بسیار زیبا و کوبنده است و بار حسی زیادی را به پیکره‌ی آن تزریق می‌کند،اما دلیلی برای پوشاندن ضعف‌های فیلم نیست و می‌توان از آن به عنوان یک قطعه‌ی جداگانه لذت بیشتری برد.شاید بازی زیبا و در خور تحسین گلاب آدینه(که البته چیز عجیبی نیست)را بتوان نقطه‌ی قوت فیلم به حساب آورد که علیرغم گریم سنگین به خوبی از عهده‌ی اجرای محوری‌ترین نقش فیلم برآمده است. در مقابل بازی بد محمدرضا فروتن حسرتی را برای علاقمندان او باقی می‌گذارد که مدت‌‌هاست بازی درخشانی از او ندیده‌اند.. هر چند عشق و علاقه و خلوص نیت سازندگان فیلم برای قدردانی از زحمات مادران از یک‌سو(فیلم به تمام مادران دنیا تقدیم شده است) و نیز به نمایش درآوردن جلوه‌هایی از رحمت و عظمت خدای متعال از سوی دیگر در جای جای فیلم به چشم می‌خورد،اما باید به خاطر داشت که نیت خوب در کنار سایر عوامل و شرایط است که به خلق یک اثر هنری ماندگار منجر می‌شود.

ایمان عابدین

این روزها فیلمی ضد ایرانی به نام 300 در آمریکا به نمایش در آمده که احساسات ایرانیان را در سراسر جهان جریحه دار کرده است.به نظر می‌رسد پس از حمله‌ی هالیوود به اعراب و افغان‌ها و نیز خاور دور این‌بار نوبت به ایرانیان رسیده تا مورد هجوم قرار گیرند.شرح ماوقع را بخوانید و نظر بدهید.(+)

داشتيم آقا محسن آزرم؟

اين چه خبري بود آخر سالي دادي؟

رسولم رفت...

کجا اين‌طور غريبانه؟

پشت فرمان انگار داره نفسم بند مي‌آد .

مي‌زنم کنار و عين مجنون رسول، خودم رو مي‌اندازم تو پياده روي لاله زار .

کابوس بدجوري به سراغم اومده ؛ کابوس رسول و دنيا و آدماش .

کابوس آدم‌هاي سفر به چزابه و نسل سوخته و هيوا و مزرعه‌ی پدري.

آقا رسول ، شوخي‌ات گرفته؟

هيچ فکر مي‌کردي برات مصيبت نامه بنويسم؟

عينک دودي‌ات رو بزن و خوب نگاه کن .

به ما و اين دنيايي که بوي گند و الرحمانش بلند شده .

اين کافرستان جاي تو نبود .

عدالت خواهي که اون قدر مشق عدالتو نوشت تا دق مرگ شد.

آقا رسول عينکتو زدي تا اشکاتو نبينم؟

بگو راحت شدي.

نسل سوخته‌ات رسيده آخر خط .

باز دم تو گرم که با رفقا و بچه محل‌ها و ياران سفرکرده‌ات محشور شدي.

مراد چلچراغ ، حميد و مهدي باکري ، حسن شوکت پور ، حاج مهدي کاوه ، حاج رحيم و محمود شوکتيان و...

ما تو اين غريبستان با کي دم‌خور بشيم؟

آقارسول مي‌دونم دلخور مي‌شي و ولومت مي‌ره بالا.

اما اين دم آخري عينکتو بردار. بردار و از اون خنده هاي بلند و هميشگي‌ات بکن.

مي‌خواهم سير نگات کنم و برم آخر خط عدالت .

نشد بازم حالمونو گرفتي.

بغض معصومانتو پشت عينک سياهت پنهان کن .

تراژدي و حماسه تو ، حس و غريزه نابت و زندگي بي ريا و بي تکلفت بود .

آخرين همنفسي‌ام رو از خودت وام مي‌گيرم.

من غريب خلوت تنهايي‌ام.

جواد طوسي- روزنامه‌ی اعتماد

برای رسول عشق و عدالت،رسول ملاقلی پور

دستِ دریا

دستم را گرفت

              آورد کنار دریا

گفت:

می‌خواهم دستت را بگذارم توی دست دریا!

من از خودم پرسیدم

مگر دریا هم دست دارد؟!

نگاه کردم

در اعماق دریا غرق می‌شد

                               و لبخند می‌زد!

مردی با عینک تیره

وقتی مزرعه‌ی پدری

پر از قارچ سمی شد

مردی با عینک تیره که شیشه‌های بزرگ داشت

فریاد زد

میم مثل مادر

مادر را عشق است!

ایمان عابدین

15/12/85

خشن، متفاوت و تأثیر گذار

یادداشتی بر مجموعه داستان « من قاتل پسرتان هستم »

نویسنده:احمد دهقان

ناشر:نشر افق

جنگ در ذات خود رخداد خشنی است،کشته و زخمی و معلول به جای می‌گذارد، تمام ارکان جوامع درگیر را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به راحتی می‌تواند تمام دست‌آورد‌های یک ملت را از بین ببرد.هر چند برای کسانی که در این اتفاق در موضع دفاع قرار می‌گیرند و در حقیقت مورد هجوم واقع می‌شوند جنگ می‌تواند تعابیر سلحشورانه و دلیرانه داشته باشد که در مورد جنگ هشت ساله‌ی کشور ما با عراق چنین حالتی وجود دارد،اما باز هم نمی‌توان از وجه منفی،خشن و ویران‌گر جنگ و مشکلات و گرفتاری‌های حاصل از آن چشم پوشید.ذکر مصائب و به تصویر کشیدن بی‌رحمی‌های جنگ که می‌تواند راه رسیدن به صلح پایدار را هموار کند منجر به شکل گیری ژانر ضد جنگ در هنر و به‌‌ویژه ادبیات و سینما شده است،اما در کشور ما به دلایل مختلف رویکرد به جنگ در اغلب موارد سلحشورانه و حماسی بوده و کمتر به وجه خشن و بی‌رحم جنگ پرداخته شده است،با علم به این‌که در مواردی هم که چنین رویکردی وجود داشته با مخالفت گسترده و پردامنه‌ مواجه شده است،بطوریکه کار از نوشتن نقدهای منفی و مسائلی از این دست فراتر رفته و به تخریب شخصیت و انگ زدن کشیده شده است.مجموعه داستان « من قاتل پسرتان هستم» نیز دچار چنین سرنوشتی شد و نویسنده‌ی آن به بی تفاوتی نسبت به واقعیت‌های جنگ و حتا در یک اظهار نظر عجیب به ماتریالیسم و موحد نبودن!! متهم گردید. در حالی‌که با خوانش این‌ مجموعه به نظر می‌رسد که تلاش احمد دهقان بیش‌تر حول بیان و تشریح آسیب‌های روحی و روانی ناشی از جنگ بوده و به هیچ وجه قصد نادیده انگاشتن تلاش‌های جنگ رفتگان و رزمندگان را نداشته است،زیرا به تصویر کشیدن خشونت جنگ هرگز به معنای نفی وجوه دیگر آن نیست.

این مجموعه ده داستان را شامل می‌شود که وجه مشترک آن‌ها نگاه متفاوت نویسنده به جنگ است.نگاهی اغلب تراژیک و متفاوت با نگاه معمول که می‌کوشد تا مخاطب را نسبت به خشونت ذاتی جنگ آگاه کند.در این داستان‌ها از صحنه‌های مربوط به جبهه‌های نبرد و رویارویی با دشمن اثر زیادی یافت نمی‌شود و بیشتر حوادث در حاشیه‌ی جنگ و یا در دوران پس از جنگ شکل می‌گیرند.شخصیت‌های این ده داستان آدم‌هایی هستند که جنگ مهم‌ترین اتفاق زندگی‌شان است،در حقیقت حیات آن‌ها با جنگ در هم پیچیده و این رخداد جزء جدایی ناپذیر زندگی آن‌ها شده است.به همین دلیل دائم در حال و هوای آن بسر می‌برند،به آن رجعت می‌کنند و از آن حرف می‌زنند و در چنین شرایطی پایان یافتن جنگ برای آن‌ها متصور نیست و حتا نمی‌دانند با خبر پایان جنگ چگونه برخورد کنند: « لعنت به این جنگ که زود تمام شد.انگار خبر مرگ همه‌ی کسانم را داده‌اند.حالا چه‌کار می‌توانیم بکنیم؟»"بلدرچین ص16".همان‌طور که اشاره شد قصد احمد دهقان آشنا کردن مخاطب با چهره‌ی دیگر جنگ است و در این راه الحق که با قدرت عمل می‌کند. موضوعاتی که او برای داستان‌هایش برگزیده و نیز پرداخت آن‌ها آن‌قدر تکان دهنده و تأثیر گذارند که تا مدت‌ها ذهن خواننده را به خود مشغول می‌کنند.موضوعاتی که در پاره‌ای مواقع پرداخت ناتورالیستی دارند و درماندگی آدم‌ها را به بهترین شکل نشان می‌دهند. نکته‌ی جالب در این میان طنز تلخی است که در بسیاری از این داستان‌ها وجود دارد.طنزی که به خوبی در خدمت فضاسازی داستان‌ها قرار می‌گیرد و به تأثیر گذاری آن‌‌ها می‌افزاید.به عنوان نمونه در داستان « بلیت » که یکی از بهترین داستان‌های این مجموعه است،مردی به نام فرامرز همرزم سابقش رمضان بیابانی را در خیابان می‌بیند و در مقابل تقاضای قرض گرفتن پول از جانب او شماره تلفن و آدرسش را روی بلیت اتوبوس می‌نویسد،در حالیکه چند ثانیه بعد سوار اتوبوس می‌شود و بلیت را به راننده می‌دهد!یا در داستان « پری دریایی »،سه مجروح جنگی عاشق صدای یکی از پرستاران بیمارستان می‌شوند،بر سر این‌که کدامیک اول موفق به دیدن او می‌شوند به رقابت می‌پردازند و در نهایت هیچ‌کدام موفق به دیدار او نمی‌شوند!

همان‌طور که اشاره شد پرداختن به خشونت‌های جنگ راه را برای خودنمایی ناتورالیسم در برخی از داستان‌ها گشوده که رد پای آن‌را در داستان‌هایی هم‌چون « زندگی سگی »، « بن بست » ، « پیش‌کشی » و نیز داستان جنجالی و بحث برانگیز « من قاتل پسرتان هستم » می‌‌توان دید.فاجعه در این داستان‌ها به اوج خود می‌رسد،فاجعه‌ی سقوط انسان به پرتگاهی ناشناخته و دور افتادن او از ذات قدسی خویش،انسانی که برای نجات جان خود و دیگران مجبور است انسان دیگری را قربانی کند(من قاتل پسرتان هستم)و یا برای دست‌یابی به گوری ارزان تلاش کند(زندگی سگی).هر چند ناتورالیسم مورد اشاره عمق زیادی ندارد اما در هر حال نمی‌توان از کنار آن بی‌تفاوت گذشت،البته در دو داستان « زندگی سگی » و « بن بست » در پاره‌ای مواقع دخالت آگاهانه‌ی نویسنده در روند رخداد‌ها برای تأثیر گذاری بیش‌تر بر مخاطب به چشم می‌خورد که اتفاقا" همین مسئله کارکردی معکوس داشته و از شدت تأثیر گذاری آن‌ها کاسته است. به هر روی مجموعه داستان « من قاتل پسرتان هستم » با در نظر گرفتن همه نقاط قوت و ضعفش یکی از مجموعه‌های شاخص سال‌های اخیر به شمار می‌آید و تلاش احمد دهقان برای آشنا ساختن مخاطب با وجوه تازه و کمتر دیده شده جنگ نتیجه‌ مثبتی به بار آورده است،هر چند این مسئله از ارزش تلاش و جانفشانی انسان‌هایی که در راه عقیده و میهن از هیچ کوششی فروگذار نکردند نمی‌کاهد.

ایمان عابدین